Балжинням.Н
Хэл бичгийн ухааны доктор (Ph.D), профессор
Хэл шинжлэл
Намтар
1946 онд Увс аймгийн Малчин суманд (одоогийн Наранбулаг сум) төрсөн. Монголмууд овогтой. 1954-1967 онуудад Наранбулаг сумын бага сургууль, Малчин сумын 7 жилийн дунд сургууль, Улаангом хотын 10 жилийн 1-р дунд сургуульд туус тус суралцан төгссөн. 1967 онд Улсын Багшийн Дээд Сургуульд элсэн орж, 1972 онд тус сургуулийг орос хэл, утга зохиолын багшийн мэргэжлээр төгссөн. 1972 – 1977 онуудад Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын 10 жилийн дунд сургуульд орос хэлний багш, 1977 – 1985 онуудад Архангай аймгийн 10 жилийн 1-р дунд сургуульд орос хэлний багш, хичээлийн эрхлэгчээр ажиллажээ. 1985 – 1986 онд Эрдэнэт хотын 10 жилийн сургуульд хичээлийн эрхлэгч, 1986 – 1990 онуудад Намын Дээд Сургуулийн гадаад хэлний тэнхимийн багш - гадаад харилцаа эрхэлсэн референт, 1990 оноос МУИС-ийн Хэл бичгийн факультетын орос хэлний тэнхимд багш, 1991 оноос Сургалтын албаны үндсэн сургалт хариуцсан мэргэжилтэн, 1997 оноос Олон улсын харилцааны дээд сургуульд багш, 1998 оноос Монгол хэл, соёлын сургуульд багш, тэнхимийн эрхлэгч, 2010 оны 8 сараас зөвлөх профессороор үргэлжлүүлэн ажиллаж байна. 1984 онд Ахлах багш цол, 1998 онд “Орос, монгол хэлнүүдийн хөдөлгөөний идти-явах үйл үгнүүдийг үгийн сан, утга зүйн талаас нь харьцуулах нь” сэдвээр судалгаа хийж мастерын, 2002 онд “Монгол үсэг бичгээр Европын хэлний үгийг бичиж ирсэн уламжлал, шинэчлэл” сэдвээр нэг сэдэвт зохиол бичиж хэл шинжлэлийн ухааны докторын зэргийг тус тус хамгаалжээ. 2005 онд дэд профессорын цол хүртсэн.Боловсролын яамны Хүндэт жуух бичиг (1983), Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг (2003), Ардын хувьсгалын 90 жилийн ойн медаль (2011), Алтан гадас одон (2012), Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (1919), Ардын хувьсгалын 100 жилийн ойн медалиар (2022) тус тус шагнагдсан байна. Монгол улсын 3 шатны боловсролын байгууллагад (ЕБС, НДС, МУИС) багш, хичээлийн эрхлэгч, тэнхимийн эрхлэгчээр 50 шахам жил ажиллан, өсвөр залуу үеийг сургаж хүмүүжүүлэх, мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэх болон нэгж, хамт олныг удирдан зохион байгуулах ажилд хувь нэмрээ оруулж иржээ. Энэ хугацаанд 20 гаруй сурах бичиг, гарын авлага, судалгааны ном, толь бичиг, орчуулга хэвлүүлж оюутан сурагчид, эрдэмтэн судлаачид, хэвлэл мэдээллийн ажилтнууд болон нийт олны хэрэглээ болгосны зэрэгцээ дотоод гадаадын эрдэм шинжилгээний хуралд 20 гаруй илтгэл хэлэлцүүлж, 30-аад судалгаа шинжилгээний өгүүлэл бичиж хэвлүүлжээ.
Бүтээлийн жагсаалт
I.Бичиж хэвлүүлсэн нэг сэдэвт зохиол, ном, гарын авлага, толь бичиг .
1. "Краткое лексико-семантическое описание глаголов движения в русском и монгольском языках ". Магистрын дипломын ажил.1998-1-16, УБ хот,4.3 х.х. Дангаар
2. "Монгол үсгээр европын хэлний үгийг бичиж ирсэн уламжлал, шинэчлэл" Дэд докторын диссертаци. 2002.08.26, УБ-т докторын зэрэг хамгаалсан,11.5 х.х. Дангаар
3. "Монгол хэлэн дэх европын хэлний үгийн монгол бичгийн толь". Гарын авлага (Монгол Улсын Шинжлэх ухаан, боловсролын яамны зэвшөөрлөөр) 2002.12 сар УБ-т хэвлүүлсэн, 4.4 х.х. Дангаар
4. "Монгол үсгээр англи, герман, орос, франц хэлний нэрийг буулган бичих нь". Гарын авлага, Анхдугаар хэвлэл, 2003 оны 11 сар УБ-т хэвлүүлсэн, 6,6 х.х. Дангаар
5. "Монгол үсгээр англи, герман, орос, франц хэлний үгийг бичих гарын авлага". Дэлгэрүүлсэн хоёрдугаар хэвлэл, 2018 оны 1 сар УБ-т хэвлүүлсэн, 8,4 х.х. Дангаар
6. "Монгол хэлний гадаад үгийн толь /монгол-орос-англи/". Толь бичиг, 2005 он УБ-т хэвлүүлсэн,15 х.х. Дангаар
7. "Монгол хэлний гадаад үгийн толь /монгол-орос-англи/". Толь бичиг, Нэмэн дэлгэрүүлсэн хоёр дугаар хэвлэл, 2008 он УБ-т хэвлүүлсэн,19,3 х.х. Дангаар
8. "Монгол хэлний гадаад үгийн толь /монгол-орос-англи/". Толь бичиг, Нэмэн дэлгэрүүлсэн гуравдугаар хэвлэл, 2018 он УБ-т хэвлүүлсэн, 20,8 х.х. Дангаар
9. "Монголчууд. Монгол ёс, заншил" цуврал ном. Орон судлалын гарын авлагад 3 сэдэв, хамтран зохиогчоор. 1993 он, УБ.,0.25 хэв.хууд.
10. "Пособие по русскому языку для студентов института монгольского языка и культуры", Нэмэн засварласан хоёр дахь хэвлэл (Монгол хэл, соёлын сургуулийн захирлын зөвлөлийн зөвшөөрлөөр). Гарын авлага, 2002 оны 10-р сард УБ-т хэвлүүлсэн, 2002 оны 10-р сард УБ-т хэвлүүлсэн 8,0 х. х. Дангаар
11. "Пособие по русскому языку для студентов - монголоведов" Нэмэн засварласан хоёр дахь хэвлэл (Монгол хэл, соёлын сургуулийн захирлын зөвлөлийн зөвшөөрлөөр)Гарын авлага 2004 оны 9-р сард УБ-т хэвлүүлсэн 8,0 х. х Дангаар
12. "Пособие по русскому языку для студентов института монгольского языка и культуры". Нэмэн дэлгэрүүлсэн гуравдахь хэвлэл, 2006 он, , УБ, 9,5 х.х. Дангаар.
13. "Пособие по русскому языку для студентов института монгольского языка и культуры". Нэмэн дэлгэрүүлсэн дөрөвдэх хэвлэл 2008 он, , УБ, , УБ,12 х.х. Дангаар.
14. "Русский язык для монголоведов" Нэмэн дэлгэрүүлсэн тавдахь хэвлэл 2010 он, , УБ, 12,5 х.х. Дангаар.
15. "Монгол хэлний хятад ормол үгийн судалгаа" нэг сэдэвт зохиол. 2011 оны 01-р сар. , УБ, 4,5 х.х. Дангаар.
16. Монгол үсгээр европын хэлний үгийг бичиж ирсэн уламжлал, шинэчлэл. 2017 он, УБ, 15 х.х. Дангаар
17. "Монгол хэлний хятад ормол үгийн судалгаа" нэг сэдэвт зохиол. 2018 оны 01-р сар. , УБ, 7,2 х.х. Дангаар.
18. И.М.Пулькина, Е.Б.Захава-Некрасова Учебник русского языка для студентов-иностранцев. Практическая грамматика с упражнениями. Издание седьмое, стереотипное. Москва. Издательство “Русский язык” 1979. Орос хэл сурах бичгийн бүрэн орчуулга, 2017 он. УБ, 40,7. Хэв. хууд.
19. “Баяд аман аялгууны зарим онцлог дуудлагат үгийн тайлбар, жишээ” Интерпретация некоторых особо артикулируемых слов баяатского говора и их иллюстрации 2017 он. УБ, 11,7 хэв. Хууд.
20. <<Монгол хэлэндэх европын хэлний үгийн монгол дуудлагын толь>> 2019 он, УБ, 11, 2 хэв, хууд.
21. "Монгол хэлний гадаад үгийн толь /монгол-орос-англи/". Толь бичиг, Нэмэн дэлгэрүүлсэн дөрөвдэх хэвлэл, 2022 он УБ, 23 х.х. Дангаар
22. 1993 онд их, дээд сургуульд элсэгчдийн Монгол бичигт буулгах 52 өгүүлбэр МУҮИС-ийн хэвлэл Доктор Л.Чулуунбаатарын хамт 1 хэв хууд.
II. Олон улс, улсын хэмжээний эрдэм шинжилгээний бага хуралд хэлэлцүүлсэн илтгэл.
1. <<Патриотическое и интернациональное воспитание учащихся на уроках русского языка>> Гадаад хэлний багш нарын Олон улсын бага хурал УБ, 1982-3-18 Дангаар.
2. <<Перевод как один из приёмов обучения русскому языку>> Гадаад хэлний багш нарын бага хуралд тавьсан илтгэл Улаанбаатар1989 он Дангаар.
3. <<Преемственность в обучении русскому языку дипломированных специалистов>>. Гадаад хэлний багш нарын бага хуралд тавьсан илтгэл, Улаанбаатар 1990 он, д-р О.Адъяагийн хамт.
4. <<Европ гаралтай үгийг монгол үсгээр бичиж ирсэн уламжлалаас>>. Олон улсын ЭШ-ний хаврын бага хуралд тавьсан илтгэл, УБ, 2001оны 5-р сарын 26, Дангаар.
5. <<Хөх Монголын хөх туг>> хэмээх бичгийн гадаад үгийн үсэг зүйн судалгаа. Олон улсын ЭШ-ний намрын бага хуралд тавьсан илтгэл, Улаанбаатар, 2001оны 10-р сарын 26. Дангаар.
6. <<Европын хэлний үгийг монгол үсгээр бичиж ирсэн уламжлал, шинэчлэлийн асуудал>>. МХСС-ийн их семинарт тавьсан илтгэл, Улаанбаатар, 2002 оны 3-р сарын 21. Дангаар.
7. <<Монгол үсгээр гадаад хэлний нэр-ийг буулгах зарим онцлог>>. МХСС-ийн олон улсын намрын бага хуралд тавьсан илтгэл, Улаанбаатар, 2003 оны 10-р сар. Дангаар.
8. <<Монгол хэлний харь үг, түүнийг ангилах нь>>. МХСС-ийн олон улсын намрын бага хуралд тавьсан илтгэл, 2004 оны 10-р сар. Дангаар.
9. <<Монгол хэлний хятад ормол үг, түүний хэрэглээний асуудалд>>. ОУХДС-ийн <<Орчуулгын онол практикийн тулгамдсан асуудлууд>> сэдэвт онол, практикийн бага хурал, 2007 – V – 11. Дангаар.
10. <<Монгол хэлний ормол үгийг үгийн сан, утгын талаас судлах нь>>. МХСС-ийн ЭШ-ний хаврын бага хурал, 2007 – V – 18. Дангаар.
11. <<Монгол хэл соёлын сургуулийн орос хэлний хичээлийн гарын авлагын агуулга, бүтцийн онцлог>>. МУИС-ийн гадаад хэлний багш нарын нэгдсэн семинарт илтгэл, 2007 – 1 – 9. Дангаар.
12. <<Орчуулгад монгол хэлний гадаад үгийг анхаарах нь>>. ОУХДС-ийн <<Нийгэм, улс төрийн орчуулгын тухайд>> сэдэвт онол, практикийн бага хурал, 2008-05-09. Дангаар.
13. <<Өнөөдрийн Монгол орон>>/Монгол орны өчигдөр, өнөөдөр/. БНХАУ-ын Шандоны Их Сургуулийн багш, аспирант, магистрандуудад уншсан лекц, 2008-11-
14. <<Монголчуудын нэрийн уламжлал, шинэчлэл>>. ОУХДС-ийн <<Орчуулах эрдэм>> сэдэвт онол, практикийн бага хурал, 2009-04-30. Дангаар.
15. <<Монгол хэлэн дэх хятад ормол үгийн үгийн сан, утга зүйн судалгаа>>. МУИС,ГХСС, Күнзийн институт, 2009-IX-9. Мастер Т.Чахарын хамт
16. <<Монгол хэлний харь үгийн хэрэглээний асуудалд>>. МОНЦАМЭ агентлаг, Монгол улсын төрийн хэлний зөвлөл. ЭШ-ний хурал, 2009-XII-04. Т.Чахарын хамт.
17. <<Оюутан бичвэртэй ажиллаж сурахад багш юунд анхаарах вэ?>> /Орос хэлний хичээлийн жишээн дээр/. Их, дээд сургуулиудын гадаад хэлний багш нарын заах аргын асуудалд бага хуралд тавьсан илтгэл, 2010 оны 5-р сар. Дангаар.
18. ОУХДС-ийн Орчуулгын асуудлаарх олон улсын бага хуралд илтгэл ОУХДС-ийн <<Орчуулах эрдэм>> сэдэвт онол, практикийн бага хурал, 2011-04-29. Т.Чахарын хамт.
19. << Монгол хэлний гадаад үгийн хэрэглээг жигдлэх асуудалд Монгол хэлний стандарт бус бичлэгтэй үгс, ормол үгийг орчуулах, хэрэглэх>> асуудлаарх хэл бичгийн эрдэмтэдийн комисст орж, монгол хэлний гадаад үгийн асуудлыг бэлтгэн оруулж хэлэлцүүлж шийдвэр гаргуулав. 2011 оны 06 сарын 24 Дангаар.
20. <<Монгол хэлний гадаад үгийн орчуулга, хэрэглээний асуудалд>> Гадаад хэл соёлын сургууль байгуулагдсаны ойд зориулсан ЭШ-ний бага хуралд тавьсан илтгэл. 2012 оны 01 - р сарын 12. Т.Чахарын хамт.
21. МУИС байгуулагдсаны 70 жилийн ойд зориулан ОУХДС-иас "Орчуулгын тулгамдсан асуудлууд: сургалт, туршлага" онол практикийн бага хурал. <<Орчуулгад оросжисон зарим монгол үгийг анхаарах нь>> илтгэл, Т.Чахарын хамт, 2012-04-27.
22. <<Монгол хэлний гадаад үг, түүний хэрэглээний асуудалд>> МУИС-ийн лекцийн Алтан Санд орсон илтгэл 2022 оны 4 сарын 28 МУИС - Дугуй Танхим
I I I. Бичиж хэвлүүлсэн эрдэм шинжилгээ, судалгааны өгүүлэл
1. <<Монголын нууц товчооны «Гуа» гэдэг үгийн учир>>. Монгол судлалын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний бичиг, 1996 оны №7, 46-54 хуудас. Дангаар.
2. <<Академич Б.Я.Владимирцов монгол «Шидэт хүүр»-ийн үлгэрийг орос хэлээр орчуулсан талаарх зарим дүгнэлт, санал>>. Монгол судлалын сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг. 1999 оны №15. 123-131 хуудас. Дангаар.
3. <<Орос хэлний «Идти» үйл үгийг монгол хэлний «явах» гэдэг үйл үгтэй үгийн сан, утга зүйн үүднээс дүйлгэн авч үзэх нь>>. Гадаад хэл, соёлын сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг. 2001 оны №170 (1). Хууд. 83-94. Дангаар.
4. <<Европын хэлний үгийг монгол үсгээр бичиж ирсэн их зохиолч Д.Нацагдоржийн уламжлалаас>>. Монгол судалын эрдэм шинжилгээний бичиг. 2003 он. Боть XIX(193). Хууд. 17-21. Дангаар.
5. <<Монгол улсын анхны сэтгүүл «Шинэ толь» -д нийтлэгдсэн /монгол үсгээр/ гадаад улсын нэрийн үсэг зүйн судалгаа>>. ACTA MONGOLICA. Монгол Улсын Их Сургуулийн эрдэм шинжилгээний бичиг. 2003 он. Volume 2(208). Хууд. 73-83. Дангаар. 6. <<Хөх Монголын Хөх туг хэмээх түүхийн гадаад үгийн үсэгзүйн судалгаа>>. Монгол судлалын эрдэм шинжилгээний бичиг, 2003 он. Боть XXI(195) Хууд. Дангаар.
7. <<Иноязычные слова в монгольском письменном языке>> Монгол судлалын эрдэм шинжилгээний бичиг. 2004 он Боть XXII (227), Хууд.5-11. Дангаар.
8. <<Монгол хэлний харь үг, түүний бүтэц>> Монгол судлалын эрдэм шинжилгээний бичиг. 2004 он, Боть XXII I() Хууд. Дангаар.
9. <<Орос хэлний толь бичгүүдэд орсон монгол үгс>>. Acta Mongolica, 2006 он, Боть 6 (207), хууд. 117-140. Дангаар.
10. <<Орос их толь бичгүүдэд орсон монгол үгс>>. Монгол судлал ЭШБ, 2006, Боть XXYI, хууд. 22-25. Дангаар.
11. <<Хятад ормол үгийг зүйлчлэн авч үзэх нь>>. Үндэсний монгол судлал сэтгүүл, 2007, Дугаар 9, хууд. 36-41. Дангаар.
12. <<Монгол хэлний хятад ормол үг, түүний хэрэглээний асуудалд>>. ОУХДС-ийн Орчуулгын онол, практикийн тулгамдсан асуудал, 2007 он, хууд. 52-60. Дангаар.
13. <<Баяд аялгуутаны хэл яриа, зан үйлийн зарим онцлогоос>>. Монгол судлал ЭШБ, 2007 он, хууд. 49-53. Дангаар.
14. <<Монголын Нууц Товчооны “Howa hayag-a)” хэмээх газрын нэрийн мөрөөр…>> Монгол судлал ЭШБ, Боть XXVIII(294), хууд. 26-31. Дангаар.
15. <<Монгол хэлнээс орос хэлний толь бичгүүдэд орсон үгс>>. Боловсролын ИС-ийн ГХ-ний сургуулийн ЭШБ, 2008 оны 11-р сар, хууд. 66-73. Дангаар.
16. <<Академич Ц.Дамдинсүрэн-орчин цагийн монгол хэлний толь зүйн судлалыг үүсгэн хөгжүүлэгч мөн>>. МС ЭШБ, Боть XXIX(300), хууд. 36-42. Дангаар.
17. <<Хятад хэлнээс монгол хэлнээ орсон үгс>>. Өвөрмонголын Их сургууль. Эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, 2008 оны №3, хууд. 28-31. Дангаар.
18. <<К вопросу о русских заимствованиях в монгольском языке>>. ИСТОРИЯ, ЯЗЫК И КУЛЬТУРА. Сборник материалов международной научно-практической конференции (март 2009), хууд.116-120. Дангаар.
19. <<Монголчуудын нэрийн уламжлал, шинэчлэл>>. ОУХДС-ийн орчуулах эрдэм цуврал, 2009 он, хууд. 52-56. Дангаар.
20. <<Монгол хэлний харь үгийн хэрэглээний асуудалд>>. ШУА-ийн Хэлний хүрээлэн. Нэр томъёо судлал сэтгүүл, №11, 2009 он, Хууд. 89-100. Мастер Т.Чахарын хамт.
21. <<Хятад ормол үгийн үгийн сан, утга зүйн судалгаа>>. МХСС-ийн ЭШБ 2011 оны 04 сар. Хууд. 126 - 134. Мастер Т.Чахарын хамт.
22. <<Оюутан бичвэртэй ажиллаж сурахад багш юунд анхаарах вэ?>> /Орос хэлний хичээлийн жишээн дээр/. Их, дээд сургуулиудын гадаад хэлний багш нарын заах аргын асуудалд бага хуралд тавьсан илтгэлийн дагуу бичсэн заах аргын өгүүлэл, 2010 оны 5-р сар, өгүүллийн эмхэтгэл, хууд..... Дангаар.
22. <<Нэрт эрдэмтний дэргэд цөөн хоног...>>. Хэлний хүрээлэн, ЭШБ, хууд. 159-162. Дангаар.
23. <<Монгол хэлний хятад ормол үгийн судалгааны асуудалд>> ОУХДС-ийн Орчуулах эрдэм цувралд 2011 оны 04 сар. Хууд. 126 - 134. Мастер Т.Чахарын хамт.
24. <<Орчуулгад оросжисон зарим монгол үгийг анхаарах нь>> ОУХДС-ийн Орчуулах эрдэм цувралын №4 2012 оны 05 сар. Хууд. 29 - 52. Мастер Т.Чахарын хамт.